ABD’de yolcu hakları tartışmasının odağında ne var?
ABD Ulaştırma Bakanlığı (DOT), 26 Nisan 2024’te yayımlanan ve 2024 yazından itibaren kademeli olarak yürürlüğe giren “otomatik iade” kuralıyla; ABD’ye, ABD’den ve ABD içinde yapılan tarifeli uçuşlarda uçuşun iptal edilmesi veya önemli ölçüde değiştirilmesi halinde havayollarına otomatik nakit iade zorunluluğu getirdi. Bu düzenleme, pandemi döneminde yaşanan yoğun iade şikayetlerine verilen doğrudan bir cevap niteliğinde.
Yeni kural, sadece bilet ücretini değil; vergiler, harçlar ve havayolu tarafından tahsil edilen ek hizmet bedellerini de (bagaj, koltuk seçimi, Wi-Fi gibi) kapsıyor. Yolcu, önerilen alternatif seyahat planını veya kupon, kredi gibi alternatifleri kabul etmezse, havayolu iade sürecini kendiliğinden başlatmak zorunda.
DOT’un otomatik iade kuralının kapsamı
Otomatik iade kuralı; ABD’ye, ABD’den veya ABD içinde yapılan tarifeli uçuşlarda, hem ABD merkezli hem yabancı havayolları için geçerli. Temel mantık, “yolcu satın aldığı hizmeti fiilen alamıyorsa, ücretini talep etmek zorunda kalmadan geri almalı” şeklinde özetlenebilir.
Hangi durumlarda otomatik iade hakkı doğuyor?
- Uçuşun iptal edilmesi ve yolcunun yeniden uçmak istememesi.
- Uçuşun “önemli ölçüde” değiştirilmesi ve yolcunun bu yeni düzenlemeyi veya önerilen alternatifleri kabul etmemesi.
- Yolcunun daha alt bir kabine geçirilmesi (downgrade).
- Önceden ücret ödenip hiç sunulmayan ek hizmetler (bagaj, koltuk, Wi-Fi vb.).
- Kontrollü sürelerin üzerinde geciken bagajlar için ödenen bagaj ücretleri.
İade süresi, kredi kartı ile yapılan ödemelerde en geç 7 iş günü, diğer ödeme yöntemlerinde 20 takvim günü olarak sınırlandırılmış durumda. Bu süreler, yönetmelik metninde açık bir şekilde tanımlanıyor.
“Önemli değişiklik” nasıl tanımlanıyor?
DOT, ilk kez “önemli değişiklik” kavramını sayısal eşiklerle tanımladı. Buna göre:
- ABD iç hat ve ABD topraklarındaki uçuşlarda; kalkış veya varış saatinin planlanan zamana göre 3 saat ve üzeri sapması.
- Uluslararası uçuşlarda; kalkış veya varış saatinin 6 saat ve üzeri sapması.
- Kalkış veya varış havaalanının değişmesi (örneğin JFK yerine Newark).
- Yolcunun orijinal rezervasyona göre daha fazla aktarmaya zorlanması.
- Yolcunun kabinin bir alt sınıfına alınması.
- Engelli yolcular açısından, bağlantı noktalarının veya uçak tipinin değişmesi nedeniyle erişilebilirlik imkanlarının kaybedilmesi.
Bu eşiklerin üstüne çıkan değişiklikler, DOT açısından “önemli değişiklik” kabul ediliyor ve yolcunun, seyahati iptal edip ücretini iade alma hakkını doğuruyor.
İptal kavramı ve uçuş numarası tartışması
DOT, “iptal edilen uçuşu” teknik olarak; belirli bir uçuş numarası ve belirli bir kalkış-varış şehir çifti için bilgisayarlı rezervasyon sisteminde satışa sunulan ve daha sonra hiç işletilmeyen uçuş olarak tanımlıyor. Yani planlanan sefer, o uçuş numarasıyla fiilen gerçekleşmiyorsa, bu durum “iptal” kabul ediliyor.
Basit bir uçuş numarası değişikliği, tek başına yönetmelik metninde otomatik olarak iptal sayılan ayrı bir kategori olarak yer almıyor. Ancak pratikte, bazı bilet aracıları ve havayolları; eski uçuş numarasıyla satılan sefer hiç işletilmediği için bu tür durumları da fiilen iptal olarak değerlendirip yolcuya iade veya ücretsiz değişiklik imkanı tanıyabiliyor. Bu kısım, daha çok sözleşme ve taşıyıcının iç politikasıyla şekilleniyor.
Öte yandan; iç hatlarda 3 saat, uluslararası uçuşlarda 6 saatlik eşik, daha önce bazı havayollarının kendi iç prosedürleriyle uyguladığı 2 saatlik “önemli değişiklik” sınırını fiilen yukarı çekmiş durumda. Delta, United ve JetBlue gibi büyük taşıyıcılar; iade için “önemli değişiklik” eşiklerini DOT standardı olan 3/6 saate uyumlu hale getirdiklerini kamuya açık politika metinlerinde belirtmiş durumda. Bu da kısa gecikmelerde iade imkanı açısından yolcu aleyhine bir daralma yaratıyor.
Otomatik iade yürürlükte, otomatik tazminat rafa kalktı
Burada iki farklı mekanizmayı ayırmak önemli:
- (1) Otomatik iade: Uçuş iptali veya önemli değişiklik halinde bilet bedelinin ve ilgili ücretlerin otomatik olarak geri ödenmesi.
- (2) Otomatik tazminat: Uçuşun havayolunun kontrolündeki sebeplerle gecikmesi veya iptal edilmesi halinde, iade dışında yolcuya ek nakdi ödeme, yemek, otel vb. hizmetlerin zorunlu hale getirilmesi.
Otomatik iade kuralı, Biden yönetiminde nihai hale getirilen ve bugün de yürürlükte olan bir düzenleme. Ancak, 3 saat ve üzeri gecikmelerde havayollarına 200–775 dolar aralığında otomatik nakdi tazminat ve zorunlu yemek-otel imkanı getirmeyi amaçlayan ayrı bir taslak, Trump yönetimi döneminde “maliyet ve regülasyon yükü” gerekçeleriyle geri çekildi. Bu nedenle ABD’de, AB’de olduğu gibi gecikme için otomatik nakdi tazminat sistemi henüz yok.
ABD’ye seyahat eden Türk yolcular için pratik sonuçlar
DOT kuralları hangi uçuşlarda geçerli?
- ABD’ye gelen, ABD’den giden veya ABD içinde yapılan tarifeli uçuşların tamamı DOT’un iade kurallarına tabi.
- Uçuş iptal edilirse, ya da DOT’un tanımladığı şekilde önemli ölçüde değişirse ve yolcu bu yeni düzenlemeyi veya alternatif seyahati kabul etmezse, bilet bedelinin otomatik iadesi gerekiyor.
- İade, bilet türünden bağımsız (ekonomik, promosyon, iade alınamaz vb.) olarak uygulanıyor; önemli olan, havayolunun taahhüt ettiği hizmeti verememesi.
Aktarmalı ve codeshare biletlerde sorumluluk kimde?
Türk yolcular için en sık görülen senaryolar, İstanbul çıkışlı direkt veya aktarmalı ABD uçuşları:
- İstanbul–New York direkt bir sefer (örneğin Türk Hava Yolları ile) iptal edilirse veya varış/kalkış saati 6 saatin üzerinde saparsa ve yolcu yeni seferi kabul etmezse, DOT kapsamında otomatik iade hakkı doğar.
- İstanbul–Avrupa–ABD şeklinde bir yolculukta, ABD bacağını fiilen işleten havayolu (örneğin “BAxxxx – operated by American Airlines”) DOT açısından ana muhatap olarak kabul edilir. Ancak yolcu çoğu zaman bileti aldığı havayolu veya acente üzerinden iade talebi açar.
- Codeshare uçuşlarda bilet üzerinde “operated by …” satırına dikkat etmek; hangi havayolunun fiilen uçağı uçurduğunu görmek açısından kritik önem taşır.
Türk yolcular için örnek senaryolar
-
İstanbul–New York direkt uçuşunuz 7 saat gecikiyor, İstanbul’dan hiç ayrılmıyorsunuz ve yeni saatte seyahat etmek istemiyorsunuz.
Bu durumda DOT otomatik iade hakkı, SHY-YOLCU kapsamındaki tazminat ve hizmet haklarıyla birlikte gündeme gelebilir. -
İstanbul–Frankfurt–Chicago biletiyle seyahat ederken Frankfurt–Chicago uçuşunuz 5 saatten fazla gecikiyor ve uçuş AB çıkışlı.
Bu durumda AB 261/2004 kapsamında sabit tazminat (mesafeye göre 250–600 Euro) ile DOT kapsamında iade hakkı aynı olay üzerinde gündeme gelebilir. Ödemeler genellikle birbirine mahsup edilerek uygulanır.
AB 261/2004 tazminat rejimi ile ABD yaklaşımı arasındaki farklar
AB’nin 261/2004 sayılı Tüzüğü, iptal ve uzun gecikmelerde yolcuya sabit tutarlı “otomatik tazminat” öngörmesi açısından ABD’den ayrılıyor. Mevcut rejime göre:
- 1500 km’ye kadar uçuşlarda 250 Euro,
- 1500–3500 km arası uçuşlarda 400 Euro,
- 3500 km üzeri uzun hatlarda 600 Euro
tutarında tazminat, belirli iptal ve 3 saat ve üzeri gecikmelerde yolcuya ödenebiliyor. Buna ek olarak, bekleme süresine göre yemek, içecek, konaklama ve ulaştırma gibi “hizmet hakları” da zorunlu.
Son dönemde AB düzeyinde, bu tazminatların tutar ve eşiklerinin revize edilmesine yönelik bir siyasi uzlaşı oluştu. Üye devletler, kısa hatlar için gecikme eşiğinin 4 saate, uzun hatlar için 6 saate çıkarılması; kısa hat tazminatının 300 Euro’ya yükseltilmesi, uzun hat tazminatının ise 500 Euro’ya düşürülmesi yönünde Konsey düzeyinde pozisyon aldı. Bu düzenlemeler henüz Avrupa Parlamentosu süreci tamamlanmadığı için tam anlamıyla yürürlükte değil; ancak kabul edilirse özellikle 3–4 saat arası gecikmelerde yolcu lehine mevcut korumayı daraltacak.
ABD tarafında ise, gecikme için AB’deki gibi sabit nakdi tazminat yükümlülüğü bulunmuyor. Yolcu, iptal veya DOT’un tanımladığı eşiklerin üzerindeki “önemli değişiklik” halinde bilet bedelini geri alabiliyor; ancak gecikmenin uzunluğu nedeniyle ekstra nakdi tazminat ancak havayollarının kendi iyi niyet politikaları çerçevesinde sunuluyor.
Türkiye’de SHGM yolcu hakları yönetmeliği (SHY-YOLCU)
Türkiye’de “Havayolu ile Seyahat Eden Yolcuların Haklarına Dair Yönetmelik” (SHY-YOLCU), uçuş iptali, uzun gecikme ve uçağa kabul edilmeme durumlarında yolcunun asgari haklarını düzenliyor. 2023 ve 2024’te yapılan değişikliklerle, Avrupa Birliği düzenlemeleriyle paralel bir tazminat ve hizmet sistemi kurulmuş durumda.
Tazminat tutarları
- İç hat uçuşlarında 100 Euro karşılığı Türk Lirası,
- Dış hat uçuşlarında:
- 1500 km’ye kadar olan uçuşlarda 250 Euro,
- 1500–3500 km arası uçuşlarda 400 Euro,
- 3500 km üzeri uçuşlarda 600 Euro
Bu tutarlar, ödeme günündeki TCMB döviz satış kuru üzerinden Türk Lirası’na çevrilerek uygulanıyor. Yeni düzenlemelerle birlikte, sadece iptal değil; planlanan varış saatine göre 3 saat ve üzeri gecikmelerde de bu tazminatların ödenebilmesi mümkün hale geldi.
Hizmet hakları ve iade seçenekleri
- Uçağa kabul edilmeme, iptal veya uzun gecikmelerde; uçuş mesafesi ve bekleme süresine göre ücretsiz yiyecek-içecek, otel konaklaması, havaalanı-otel transferi ve iletişim imkanları sağlanmak zorunda.
- Yolcu, seyahatten tamamen vazgeçerek bilet bedelinin iadesini talep edebiliyor veya en erken uygun seferle son varış noktasına ücretsiz ulaşmayı tercih edebiliyor.
- Gecikmenin “mücbir sebep”ten kaynaklanması halinde tazminat ödenmeyebiliyor, ancak belirli hizmet hakları devam ediyor.
Sonuç: Geri adım mı, yeni bir denge mi?
DOT’un otomatik iade kuralı, yolcunun kendisine zaten tanınmış iade hakkını kullanmak için uğraşmak zorunda kalmamasını sağlayarak ABD’de önemli bir standartlaşma ve şeffaflık sağlıyor. Buna karşın, önceki yönetim döneminde gündeme gelen otomatik nakdi tazminat planının geri çekilmesi ve iade için 3/6 saatlik yüksek eşikler, ABD’yi gecikme tazminatı bakımından halen AB ve Türkiye’nin gerisinde bırakıyor.
Türkiye’den ABD’ye veya ABD aktarmalı seyahat eden yolcular için en doğru yaklaşım; bilet alırken ve bir aksaklık yaşandığında, hangi bacakta hangi rejimin (DOT, AB 261/2004, SHY-YOLCU) geçerli olduğunu kontrol etmek, mümkün olduğunda yazılı teyit almak ve gerektiğinde hem havayolu hem de ilgili resmi otorite nezdinde hak arama yollarını kullanmak. Böylece otomatik iade kuralı, AB tazminat sistemi ve Türkiye’deki güncel yolcu hakları düzenlemeleri birlikte değerlendirildiğinde, ortaya daha güçlü bir koruma çerçevesi çıkıyor.
